Dünya Bankası’nın Çalışmasına Giriş
Dünya Bankası, “Gelişmekte Olan Ülkelerde Para Politikası Aktarımına İlişkin Bulmacaları Çözmek” başlıklı kapsamlı bir çalışmayı yayınladı. Bu çalışma, parasal sıkılaştırma politikalarının gelişmekte olan ülke ekonomilerinde, gelişmiş ülkelerden daha farklı tepkiler oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Jongrim Ha, Dohan Kim, M. Ayhan Köse ve Eswar S. Prasad tarafından hazırlanan bu makalede, gelişmekte olan ülke ekonomilerinin çoğunda parasal sıkılaşmanın beklenmedik şekilde fiyat artışlarına ve yerel para birimlerinde devalüasyona yol açtığı vurgulanmaktadır. Bu kavramlar, literatürde ‘fiyat bulmacası’ ve ‘döviz kuru bulmacası’ olarak tanımlanmaktadır.
Fiyat ve Döviz Kuru Bulmacaları
Bu bulmacaların ortaya çıkmasında başlıca neden, gelişmekte olan ülkelerde para politikasının ekonomik aktiviteyi ve finansal piyasaları etkileme kanalının düzgün çalışmaması veya bu ülkelerde para politikasının döngüsel bir yapıya sahip olmasıdır. Ayrıca, gelişmekte olan ülke ekonomilerinin makroekonomik göstergelerinin oldukça değişken olması, standart modellerin bu ülkelerdeki para politikası etkilerini açıklamada yetersiz kalmasına neden olmaktadır.
Fiyat Bulmacasında Dört Temel Unsur
Yapılan araştırmalara göre, döviz kuru bulmacasından kurtulmak, fiyat bulmacasını ortadan kaldırmaktadır. Fiyat bulmacasının ortaya çıkmasında, yani faiz artırımı politikaları sonrasında fiyatlarda yükseliş gözlemlenmesinin dört ana sebebi bulunmaktadır:
- 1- Yanlış Teşhis: Gelecek enflasyon tahminlerini etkilemesi beklenen bazı değişkenlerin ekonomik modele dahil edilmemesi, fiyat artışları sorununa yol açabilmektedir. Sonuç olarak, gelecek enflasyon beklentisine yanıt olarak uygulanan parasal sıkılaştırmanın piyasada bir politika şoku olarak algılanması, fiyat artışlarına neden olmaktadır. Bu duruma, konut piyasasındaki fiyatlamalar örnek olarak gösterilebilir. Sıkılaştırıcı politika şoku, konut fiyatlarında düşüşe yol açarken, kiralarda artışa neden olacak ve böylece fiyat bulmacası oluşacaktır. Ayrıca, 2007-2008 krizi sonrasında bazı gelişmekte olan ekonomilerde parasal sıkılaştırma politikasının pozitif enflasyonist etki yarattığı özel durumlar da bu bağlamda dikkate alınabilir.
- 2- Para Politikası Aktarımının Maliyet Kanalı: Bu perspektife göre, parasal sıkılaştırma dönemlerinde faiz artırımı ile birlikte yükselen üretim maliyetleri ve bunun sonucunda artan fiyatlar açısından bir değerlendirme yapılmaktadır. Bu senaryo, faiz artırımının enflasyonu artırmasına yol açabilir. Eğer parasal sıkılaştırma, arz kanalında talep kanalından daha baskın bir etkiye sahipse, bu durum pozitif enflasyonist etkilerin ortaya çıkmasına neden olmaktadır.
- 3- Döviz Kuru Geçişkenliği: Çalışmada, şartlı döviz kuru davranışlarının standart varsayımlardan sapma eğiliminde olduğu ifade edilmektedir. Örneğin, pozitif iç parasal şok durumlarında, ülke para birimi ya uzun vadede değerlenecek ya da devalüasyona uğrayarak döviz kuru bulmacasını oluşturacaktır. Araştırmalara göre, 49 gelişmekte olan ülkenin 37’sinde faize bağlı pozitif şoklar nedeniyle döviz kuru değer kaybına uğramıştır. Bu durum, gelişmekte olan ülkelerde döviz kuru bulmacasının ne denli yaygın olduğunu gözler önüne sermektedir. Ayrıca, parasal şokların fiyatlar üzerindeki etkisi ancak döviz kuru kanalı dikkate alındığında kayda değer boyutlara ulaşmaktadır. Çalışmada, döviz kuru davranışlarındaki farklılaşmanın, ülkelerin para politikası şoklarına tepkilerinin heterojenleşmesinde temel bir unsur olduğu açıklanmaktadır. Var olan çalışmalar, gelişmekte olan ülkelerdeki döviz kuru bulmacasının oluşumunu; borç finansmanına yönelik endişeler, döviz kuru seviyelerindeki kararlılık, tahvil ve para piyasaları arasındaki kopukluk ve para politikası şoklarını takiben likidite problemlerinin tepkileri gibi sebeplere dayandırmaktadır. IMF’nin eski başekonomisti Blanchard’a göre; reel faiz oranlarındaki artış, borç üzerindeki temerrüdü artırıyorsa, bu durum devlet borçlanmasının çekiciliğini azaltarak devalüasyona sebep olmaktadır. Bu senaryo, borç stoku ve risk primi yüksek olan ülkelerde daha sık karşılaşılan bir durumdur. Bu tür ülkelerde enflasyonla mücadele amacıyla uygulanan para politikası, reel faiz oranlarındaki artışın daha yüksek enflasyona ve devalüasyona yol açmasına neden olmaktadır. Bu nedenle, para politikası yerine mali politikanın kullanımı daha uygun bir seçenek olarak değerlendirilmektedir.
- 4- Belirsizlik: Dışsal şoklar nedeniyle ekonomik faktörlere bağlı olmayan fiyat bulmacalarından da bahsetmek mümkündür. Bu tür belirsizlikler, ekonomik istikrarı olumsuz etkileyerek fiyat bulmacalarının ortaya çıkmasına yol açmaktadır.