TCMB’nin Analizi: Parasal Sıkılaşma Dönemlerinde Firma Temerrüt Davranışları
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Veri Yönetişimi ve İstatistik Genel Müdürü Yusuf Kenan Bağır, Yapısal Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürü Ünal Seven ile Ekonomist Ertan Tok’un katkılarıyla hazırlanan bir analiz yayımlandı. Bu analiz, “Parasal Sıkılaşma Dönemlerinde Firmaların Temerrüde Düşme Davranışları Nasıl Farklılaşıyor?” başlığını taşıyor ve finansal istikrarın izlenmesi açısından firma temerrütlerinin önemini vurguluyor.
Analizde, parasal sıkılaşma dönemlerinde firma temerrütlerinin gelişimi inceleniyor ve 2023 yılı Haziran ayında başlayan sıkılaşma döneminde firma temerrütlerinin ölçek ve sektör bazındaki değişimleri ile finansal borçluluğun rolü değerlendiriliyor. Analiz, tarihsel verilere dayanarak, ticari kredi faiz oranlarının 2018 ve 2023 sıkılaşma dönemlerinde nasıl yükseldiğini ortaya koyuyor.
2018 yılında gerçekleşen sıkılaşma döneminde ticari kredi faiz oranlarının %17,9 seviyesinden %35 seviyesine çıktığı, bu dönemdeki TCMB politika faizinin ise %8’den %24’e yükseldiği belirtiliyor. Bu sıkılaşma döngüsünde ticari kredi Takipteki Alacaklar (TGA) oranlarının hızla artış gösterdiği ve %3 seviyesinden %6 seviyesine çıktığı gözlemleniyor. Ancak, mevcut sıkılaşma döneminde, ticari kredi faizlerindeki yükselişe rağmen TGA oranlarının %1,5 seviyesinde kaldığı ifade ediliyor. Bu durum, her iki dönem arasındaki farklılıkların zamanlaması, enflasyon seviyesi, döviz kurları ve jeopolitik gelişmeler gibi makro faktörlerin yanı sıra, firma ve sektör spesifik özellikler tarafından da etkilendiği değerlendiriliyor.
Analiz, iki sıkılaşma dönemindeki temerrütlerdeki farklılıkları göstermek amacıyla firma bazlı yaşlandırma analizleri yapıldığını vurguluyor. Bu analiz, belirli bir dönemde sağlıklı olarak tanımlanan firmaların, sonraki dönemde temerrüde düşme oranlarını ortaya koyuyor. Örneğin, 2014 Haziran sonrasındaki dönemde temerrüde düşen firmaların oranının 16 ayda %5’e yaklaştığı görülüyor. 2018 parasal sıkılaşma döneminde ise sağlıklı firmalardan temerrüde düşenlerin oranının 2014-2015 dönemine göre daha yüksek olduğu tespit ediliyor. Bu ayrışmanın, faiz artırımının başladığı aydan 6 ay sonra belirginleştiği kaydediliyor.
Analizde, sağlıklı firmaların oranlarının analiz başlangıç tarihinden 16 ay sonra temerrüde düşmesi durumunda, firma ölçeği ve borçluluk düzeyi açısından özetleniyor. Firmalar, mikro, orta ve büyük ölçekli olarak üç gruba; borçluluk düzeyi ise kredi bakiyesinin net satışlara oranlanmasıyla düşük, orta ve yüksek olarak ayrılıyor. 2018-2019 dönemindeki temerrüt artışının, yüksek borçlu orta ve büyük ölçekli firma grubunda daha belirgin olduğu ifade ediliyor.
Bulgular, borçluluk ve temerrüde düşme olasılığı arasında pozitif bir ilişki olduğunu gösteriyor. Bu ilişkinin, faizlerin artmaya başladığı dönemde, yatay seyrettiği döneme göre daha güçlü olduğu belirtiliyor. Diğer bir ifadeyle, temerrüdün borçluluğa olan duyarlılığının yüksek faiz ortamında daha da arttığı ifade ediliyor. Bu bağlamda, yüksek borçluluğa sahip firmaların 2023 yılı Haziran ayında başlayan faiz artırım sürecine diğer firmalara göre daha olumsuz tepki vermesi bekleniyor.
Analizde, mevcut faiz patikası dönemi ile karşılaştırma yapılan dönemler arasında ekonominin ivmesi, faiz oranlarındaki değişim oranı, bankaların risk yüklenme kapasitesi ve reel sektör borçluluğu açısından farklılıkların bulunduğu vurgulanıyor. Örneğin, reel sektör borçluluğu ve mevcut TGA oranlarının enflasyon etkisiyle birlikte 2023 parasal sıkılaşma döneminde oldukça düşük seviyelerde olduğu belirtiliyor. Ayrıca, 2018 dönemine göre reel sektörün döviz pozisyon açığının azalmış olması, kur şoklarına karşı dayanıklılığını artırmış durumda. Bu açıdan, bankaların kredi riski taşıma kapasitesinin, firmaların borç taşıma kapasitesinin karşılaştırılan dönemlerden daha iyi olduğu ifade ediliyor. Bu durum, reel sektör firmalarının ve bankacılık sektörünün kredi temerrütlerine karşı daha dayanıklı olduğunu gösteriyor.
2023 yılı Haziran sonrası firma temerrütlerinin 2018-2019 dönemlerine göre farklılaşmasını göstermek amacıyla yaşlandırma analizinin 1 Haziran 2023 – 31 Ağustos 2024 dönemi için genişletildiği belirtiliyor. Mayıs 2023 itibarıyla sağlıklı olarak tanımlanan firmaların temerrüt gelişimi, önceki dönemlerle karşılaştırıldığında, 2023 Mayıs ayında sağlıklı olan firmaların takip eden aylarda temerrüde düşme oranlarının 2018-2019 temerrüt oranlarından ve faizlerin artmadığı 2014 Haziran sonrası dönemdeki oranlardan belirgin şekilde daha düşük olduğu aktarılıyor. Ayrıca, mevcut dönemde gerçekleşen temerrüt oranı ve temerrüde düşme hızı oldukça olumlu bir seyir izliyor. Sektörel düzeyde bakıldığında, 2023 dönemindeki olumlu ayrışmanın belirgin olduğu ve sektörler arasında homojen bir görünüm arz ettiği ifade ediliyor. Özetle, firma temerrüt oranları, parasal sıkılaşma adımlarının kademeli olarak atılması ve reel sektörün azalan yerli-yabancı para borç yükü nedeniyle ılımlı bir seyir izliyor. Bununla birlikte, firma temerrüt oranlarının fiyat istikrarı ve finansal istikrar açısından yakından takip edilmesi gereken göstergeler arasında yer aldığı belirtiliyor.