Veritabanları ve elektronik tabloların olmadığı çağlarda insanlar bilgiyi kaydetmek için farklı yöntemler geliştirmişti. İnka İmparatorluğu’nun en dikkat çekici kayıt tutma sistemlerinden biri de khipu adı verilen, iplerden ve düğümlerden oluşan bir düzenekti. İnsan saçından yapılan ana ipe, ondalık sistemle hazırlanmış düğümlü ek ipler bağlanıyordu. Bu yöntem özellikle Batı Güney Amerika’da seçkin sınıflar arasında kullanılıyordu.
Kadınlar ve Köylüler de Khipu Yapmış Olabilir
Yerli tarihçi Felipe Guaman Poma de Ayala, kadınların da khipu yaptığına dair iddialarda bulunsa da bu uzun süre sadece varsayım olarak kaldı. Yine de 19. ve 20. yüzyıllarda hacienda işçileri ve köylüler gibi alt sınıfların da bu yöntemi kullandığı biliniyor. Ancak yakın zamana kadar khipuyu kimin yaptığına dair doğrudan bir kanıt yoktu.
Araştırmacılar, khipuya eklenen insan saçının aslında bir tür kişisel imza işlevi gördüğünü, yani onu kullanan kişinin aynı zamanda yapımcısı olduğunu düşünüyorlardı. Bu nedenle iplerde seçkin erkeklere ait saçlar bulunması bekleniyordu. Fakat son araştırma bu beklentiyi boşa çıkardı.
Bilimsel Analiz: Saç, Elitten Değil Halktan
Science Advances dergisinde yayımlanan çalışmada, Geç Ufuk Dönemi’ne ait İnka tarzı bir khipu incelendi. Radyokarbon tarihleme ve izotop oranı kütle spektrometrisi ile yapılan analizlerde saç örneğinin karbon, nitrojen ve kükürt oranları belirlendi. Bu veriler, kişinin yaşam koşullarına, beslenme düzenine ve sosyal statüsüne dair ipuçları sundu.
Sonuçlar, saçın sahibinin yüksek statülü bir İnka elitine değil, sıradan bir halka ait olduğunu ortaya koydu. Bu kişi ağırlıklı olarak yumru kökler ve yeşilliklerle beslenmişti. Oysa İnka elitleri daha çok et ve mısır tüketiyordu.
Khipu, Sanılandan Daha Yaygın
Bu bulgular, khipunun sadece seçkinlerin değil, sıradan İnka halkının da aktif olarak kullandığı bir araç olduğunu gösteriyor. Dolayısıyla khipu, İnka toplumunda çok daha yaygın bir kayıt tutma sistemi olarak yeniden değerlendirilmeye başlandı.