2024 Nobel Ekonomi Ödülü: Daron Acemoğlu’nun Görüşleri
2024 Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanması beklenen Daron Acemoğlu, son dönemlerde sıkça sorular aldığı refah paylaşımı, yapay zeka ve çalışma hakkındaki düşüncelerini on madde halinde derledi. Acemoğlu, “Umarım düşüncelerimi basit ve kısaca paylaşmak faydalı olur. Amerika Birleşik Devletleri’nde yeni yönetimin göreve başlamasına da kısa bir süre kaldı. Belki de şimdi bazı hedefler üzerinde düşünmenin tam sırası (her ne kadar yeni yönetimin bizi bu hedeflere doğru yönelteceğine inancım neredeyse hiç olmasa da)” ifadeleriyle düşüncelerini aktarmaya başladı.
- 1. Refahın paylaşımı temel unsur
- 2. Refahın paylaşımına yeniden dağıtımla ulaşılamaz
- 3. YZ kalıcı ve etkisi çok büyük olacak
- 4. YZ’nın yönü işçi-yanlısı da işçi-karşıtı da olabilir
- 5. Günümüzde YZ işçi-karşıtı olarak geliştiriliyor
- 6. Yeni bir yön için politikalara ihtiyaç var
- 7. Yeni bir yön için rekabetin olması gerekli
- 8. Yeni bir yön için değişik mimari seçeneklerin olması gerekli
- 9. Tüm bunların olabilmesi için gereken şey demokrasi
- 10. Kısır döngü: YZ demokrasiyi tehdit ediyor
Paylaşılan refah kavramım, ekonomik büyümenin farklı gruplar (örneğin erkekler, kadınlar, farklı etnik gruplar, eğitim düzeyleri ve dinler) arasında eşit bir şekilde fayda sağlamasıdır. Bir grubu büyük oranda zenginleştirirken diğer gruplara sadece sınırlı menfaat sunan ekonomik büyüme, gerçek anlamda bir refah paylaşımı oluşturamaz. Bu durum, huzurlu ve uyumlu bir toplumu inşa etmek için gereklidir. Ancak tüm eşitsizliklerin ortadan kalkmasının tek bir hareketle gerçekleşmeyeceği gerçeğini de unutmamak gerekir.
Refah paylaşımının köklerinin işgücü piyasasına dayanması gerekmektedir. (İyi) işlerle ve maaş artışlarıyla sağlanmalıdır. Güvenceler ve belirli bir miktar yeniden dağıtım önemlidir, ancak bunlar tek başına refah paylaşımını gerçekleştirmeye yetmez. Yeniden dağıtım, sosyal demokrat İskandinav ülkelerinde sağlam temellere dayanır; ancak orada bile bu, refah paylaşımının ana kaynağı değildir. Sürekli yoksulluk içinde kalan bir kesimin güçlü bir dağıtım sağlama kapasitesi olamaz. Vergi öncesi eşitsizlik arttıkça, harcanabilir gelirin yeterliliği de sorgulanır. İşsiz bireylerin topluma katkıları yok denecek kadar azdır ve bu durum iki katmanlı bir toplum yapısına yol açabilir.
Yapay zeka (YZ), geleceğimizi şekillendirecek en önemli teknoloji olacaktır. Üretkenliğe önemli katkılarda bulunması bekleniyor. Ancak bu, YZ’nın nasıl geliştirileceğine bağlıdır ve etkilerinin tam olarak ortaya çıkması zaman alacaktır. YZ’nın etkileri konusunda birçok belirsizlik vardır. YGZ’nın (yapay genel zeka) ne anlama geldiğini bilmek ve ne zaman geleceğini tahmin etmek oldukça zordur ve bu da YZ’nın belirsizliğini artırmaktadır.
Benim düşüncelerim ve araştırmalarım, teknolojilerin şekillendirilebilir olduğu gerçeğine dayanıyor. Farklı şekillerde geliştirilebilen bu teknolojilerin, bazılarına kazanç sağlarken diğerlerine kayıplar yaşatabileceği sonucuna varıyorum. YZ, tahmin ve bilgi yaratma amacıyla geliştirilebilir. Bu bağlamda, YZ’nın nasıl geliştirileceği, işçi-yanlısı ya da işçi-karşıtı olmasına karar veren temel faktördür.
Şirketler, YZ’yı paraya dönüştürmek için otomasyon ve daha etkili dijital reklamcılığa yönelmektedirler. Ancak bu yaklaşımlar, işçi-yanlısı bir perspektif sunmamaktadır. Ayrıca, kuruluşların gelişimi ve eğitim süreçleri, YGZ’ye ulaşma arzusu ile şekillenmektedir. Ancak YGZ, daha fazla otomasyonu beraberinde getirecektir ve bu durum işlerin kaybına yol açabilir.
YZ’nın refah paylaşımı ile uyumlu bir yönü olmasına rağmen, mevcut durumda bu yönde bir ilerleme kaydedilmediği görülmektedir. Endüstri, kendiliğinden yön değiştirmeyecektir. Bu nedenle, hükümetlerin YZ’nın daha zararlı kullanımlarını önleyecek düzenlemeler ve politikalar geliştirmesi gerekmektedir.
Yeni teknolojiler, özellikle radikal yenilikler, genellikle yeni şirketler tarafından geliştirilmektedir. Bu durum, mevcut büyük şirketlerin sahip olduğu konumların zayıflaması ile sonuçlanabilir. Çalışan yanlısı YZ, bu rekabet ortamında ortaya çıkabilir.
Çalışan yanlısı YZ, çalışanların elinde olan bir bilgi aracı olmalıdır. Bunun için YZ’nın güvenilir, anlaşılır ve gerçek zamanlı bilgiyi sunabilmesi gerekmektedir. Ancak günümüzdeki YZ mimarisi, otonom karar alma yeteneği ile şekillendirilmiştir. Bu durum, YZ’nın karar vericilere tavsiyelerde bulunma işlevini yerine getirmesini zorlaştırmaktadır.
Teknolojinin mevcut yönü, dünyanın en büyük şirketleri tarafından belirlenmektedir. Yeni bir yön oluşturmak için güçlü bir demokratik baskıya ihtiyaç vardır.
Geçmişteki teknolojik tercihlerin, özellikle sosyal medya ile ilgili olanların, demokratik katılımı zayıflattığına tanık olduk. Aynı durum, YZ için de geçerli olabilir. YZ’nın manipülasyon potansiyeli, demokratik katılımı daha da caydırabilir. YZ sektöründeki ortam, anti-demokratik bir yapı sergilemektedir. Bu durum, YZ’ya yeni yön vermeyi zorlaştırmakta ve bir kısır döngü yaratmaktadır. Ancak, bunun tamamen imkansız olduğunu düşünmüyorum.
