Dijital Türk Lirası: Fayda ve Fırsatlar
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) blog sayfası Merkezin Güncesi’nde yayımlanan “Dijital Türk Lirası: Fayda ve Fırsatlar” başlıklı analizde, dijital Türk lirasının dolaşıma girmesinin ardından sağladığı çeşitli faydalar üzerinde durulmaktadır. Bu faydalar arasında, tamamlayıcı bir ödeme kanalı oluşturma, finansal kapsayıcılığı artırma, yenilikçi kullanım alanları için bir temel sağlama ve ödemelerde bölünmüşlüğü azaltma gibi önemli katkılar bulunmaktadır.
TCMB’nin resmi internet sitesinde, Ödeme Sistemleri ve Finansal Teknolojiler Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Bilgehan Kürşad Öz, Bilişim Uzman Yardımcıları Mustafa Mert Aşkaroğlu ve Enes Karayel ile Danışman Ahmet Semih Tunalı tarafından hazırlanan analizde, Merkez Bankası Dijital Parası (Dijital Para) için yürütülen çalışmalara 2020 yılında kavram ispatı çalışmalarıyla başlandığı ifade edilmiştir. Kavram ispatı süreci başarıyla tamamlandıktan sonra, Dijital Türk Lirası AR-GE Projesi ile çalışmalar devam ettirilmiştir.
İlk aşama kapsamında, gerekli ortamların kurulmasına yönelik çalışmalar 2022 yılında başlatılmış ve aynı yılın sonunda pilot testler ile Dijital Türk Lirası Sistemi üzerindeki ilk ödeme işlemleri başarıyla gerçekleştirilmiştir. Analizde, 2023 yılında da pilot testlerin devam ederek ilk fazın tamamlandığı belirtilmiştir. TCMB, Aralık 2023’te yayımladığı Faz-1 Değerlendirme Raporu’nda, projenin bu aşamasında benimsenen tasarım tercihleri ve yaklaşımlarını detaylı bir şekilde kamuoyu ile paylaşmıştır. Ayrıca, “Faz-2 çalışmaları kapsamında, AR-GE faaliyetlerinin yanı sıra dijital Türk lirasının iktisadi, hukuki ve güvenlik boyutları da kapsamlı bir şekilde ele alınmaktadır.” ifadesi yer almaktadır.
Dijital Türk lirasının, dolaşıma girdikten sonra sağlayacağı katkılar arasında; tamamlayıcı bir ödeme kanalı oluşturma, finansal kapsayıcılığı artırma, yenilikçi kullanım alanları için zemin oluşturma ve ödemelerde bölünmüşlüğü azaltma gibi unsurlar öne çıkmaktadır. Şu an itibarıyla, TCMB tarafından finansal kuruluşlar aracılığıyla vatandaşların kullanımına sunulan çeşitli ödeme sistemleri bulunmaktadır. Bu bağlamda yapılan değerlendirmelerde, mevcut dijital ödemelerde kullanılan banka parasının dolaşımına ek olarak, dijital para sistemi ile Merkez Bankası parasının dijital olarak anlık ve 7/24 dolaşımının sağlanacağı vurgulanmaktadır.
Ülkemizde bankacılık sistemine erişim ve katılım yaygın olmakla birlikte, finansal kapsayıcılığın bu projenin öncelikli hedefleri arasında yer almadığı değerlendirilmektedir. Ancak, dijital Türk lirası, dijital ödeme hizmetlerine tüm vatandaşların erişimini sağlamak için önemli bir fırsat sunmaktadır. Bu sayede, vatandaşlar, dijital para hizmetine erişim için kullandıkları finansal aracı kurumlara olan bağımlılıklarından kurtulabileceklerdir.
Analizde, dijital Türk lirasındaki yenilikçi kullanım örneklerinin Türkiye’de büyüme potansiyeli yüksek olan finansal teknolojiler sektörü için önemli bir fırsat oluşturacağı ifade edilmiştir. Bu nedenle, dijital paranın Türkiye’deki finansal inovasyon altyapısının temel bileşenlerinden biri olarak işlev görmesi planlanmaktadır. Ayrıca, dijital para etrafında inşa edilebilecek platformların, bu amaca daha da yaklaşılmasını sağlayacağına dikkat çekilmektedir.
Faz-1 Değerlendirme Raporu’nda belirtildiği gibi, TCMB, dijital parayı her türlü dijital ticaret akışında veya para transferlerinde kullanılabilecek standart bir değişim aracı olarak tasarlamaktadır. Amacı, ülke parasının dijital işlemlerde sorunsuz bir şekilde işlevsel kalmasını sağlamak ve kullanım tercihini vatandaşlara bırakmaktır.
Dijital Para ve Kaydi Para Arası Dönüşümler
Analizde, TCMB’nin dijital Türk lirasını anlık ödeme sistemi FAST’a paralel ayrı bir çözüm olarak tasarladığı vurgulanmıştır. Vatandaşların kullanımına sunulan dijital merkez bankası parası ile tamamlayıcı bir ödeme kanalının varlığı, parasal egemenliğin sürdürülmesine katkı sağlayabilir ve kullanıcı tercihleri açısından çeşitlilik ile olağanüstü durumlar için yedeklilik sunabilir. Mevcut ödeme sistemleri altyapıları üzerine inşa edilen ve merkez bankası parasını kullanıcıya sunan ek bir ödeme kanalı kurulması mümkün, ancak bu durum mevcut sistemlere bağımlılığı artıracağı için istenilen yedekliliği sağlayamayabilir. Bu bağlamda, dijital para için ayrı bir sistem geliştirilmekle birlikte, dijital para ve kaydi para arasındaki dönüşümler için mevcut TCMB ödeme sistemleriyle entegrasyon sağlanmaktadır.
Bankacılık sistemindeki yaygın katılıma rağmen, dijital ödemelerin ve erişimin geliştirilmesi için hâlâ fırsatlar bulunmaktadır. Nakit özelliklerini de içeren bir biçim olarak dijital paranın, banka hesabı olmaksızın herkes tarafından kullanılabileceği ifade edilmektedir. Bu nedenle, dijital Türk lirası hesapları için banka hesabı gerektirmeyen bir model tasarımının öne çıktığı belirtilmektedir. İki katlı bir model göz önünde bulundurulmakta olup, ödeme ve transfer işlemleri için belirli bir finansal aracı kuruma bağımlılık oluşmaması hedeflenmektedir.
Dijital Türk lirası hesaplarının tüm vatandaşların kullanımına sunulmasıyla, dijital ödemelerin ve transferlerin artacağı öngörülmektedir. Dijital Türk lirası kullanımıyla artacak dijital kapsayıcılığın, mevcut hizmetlerin yaygınlaşmasına ve yeni hizmetlerin ortaya çıkmasına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Bu durum, finansal kapsayıcılığa olumlu etkilerde bulunacaktır. Ayrıca, dijital Türk lirası, programlanabilirlik katmanında akıllı ödemeleri mümkün kılacak bir yapı sunacaktır. Bu katmanda, kamu kurumları ve farklı lisanslı aktörler programlanabilir ödemelerin geliştirilmesi ve kullanımında yer alabilecektir.
Akıllı Ödemeler ve Yasal Araçlar
Detaylandırmak gerekirse, akıllı ödeme akışlarının oluşturulmasında yalnızca merkez bankalarına sorumluluk verilmesi, inovasyon kapasitesini engelleyebilir. Bunun yerine, işbirliğine dayalı geliştirme ortamlarının entegrasyonu ile önceden belirlenmiş standartlarla iletişimin mümkün kılındığı platformların kurulması önerilmektedir. Bu durum, programlanabilir ödemeler bileşenlerini geliştirme ve kullanma yönünden bir teşvik modeli kurgusunu içermektedir.
Ulaşım, yemek, ödül veya çocuklara yönelik çeşitli uygulamaların halihazırdaki farklı dijital ödeme çözümleri olarak değerlendirilebileceği belirtilmektedir. Bu bağlamda, dijital paranın çevrimdışı da kullanılabilen yasal bir ödeme aracı olarak ödemelerde yeknesaklık sağlaması beklenmektedir. Buradaki kilit nokta, dijital para kullanımının zorunlu olmaması ve kullanıcıların kendi tercihleri doğrultusunda dijital para ile ödeme yapmayı seçebilmesidir.
Sonuç olarak, dijital Türk lirasının temelini oluşturan teknolojilerin hızla geliştiği ve değiştiği göz önünde bulundurulduğunda, dijital Türk lirasının geliştirilmesinde dinamik bir yaklaşım benimsenmesinin gerekliliği vurgulanmaktadır. Hesaplama gücündeki sürekli artış, dağıtık defter teknolojilerindeki yenilikçi yaklaşımlar ve siber güvenlik alanındaki yeni problemler ile çözümler, dijital Türk lirasının sürekliliğinde kritik öneme sahip faktörler arasında yer alacaktır. Bu nedenle, dijital Türk lirasının kuantum bilişim de dahil olmak üzere dinamik teknolojik ortama uyum sağlayabilmesi için AR-GE faaliyetlerinin tedavül sonrasında da devam etmesi beklenmektedir.
