Nobel Ödülleri: İnsanlığa Yön Veren Başarıların Tanığı
Nobel Ödülleri, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, İsveç Akademisi, Karolinska Enstitüsü ve Norveç Nobel Komitesi tarafından fizik, kimya, edebiyat, barış, tıp ve ekonomi gibi altı ayrı alanda en olağanüstü başarılara imza atan bireyler ve kuruluşlara takdim edilmektedir. Bu ödüller, insanlık tarihine damga vuran fikirlerin, buluşların ve mücadelelerin birer sembolü haline gelmiştir.
Nobel Ekonomi Ödülü, 1968 yılında İsveç Merkez Bankası’nın, Alfred Nobel’in anısına ekonomi alanında da ödül verilmesine karar vermesiyle ilk kez 1969’da takdim edilmiştir. Her yıl Ekim ayında açıklanan bu ödüller, Nobel’in vefatının yıldönümü olan 10 Aralık’ta düzenlenen bir törenle sahiplerine sunulmaktadır. Ödüller, yıl boyunca “insanlığa en büyük katkıyı sağlayan” birey ve kuruluşlara verilmektedir.
Fizik, kimya, tıp, edebiyat ve ekonomi ödülleri, İsveç’in başkenti Stockholm’de; Nobel Barış Ödülü ise Norveç’in başkenti Oslo’da düzenlenen görkemli törenlerle sahiplerine takdim edilmektedir. Ancak ödüllerin verilmeye başlandığı 1901 yılından bu yana bazı yıllarda, özellikle Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında, ödül verilmediği görülmektedir. 2020 ve 2021 yıllarındaki törenler ise küresel Covid-19 salgını nedeniyle gerçekleştirilememiştir.
Kurallar gereği, herhangi bir kategorideki ödül o yıl kimseye verilmediği takdirde ödül, bir sonraki yıl için saklanmaktadır.
Ödüllerin Sahipleri Çoğunlukla Erkekler
Nobel Ödülleri tarih boyunca çeşitli kategorilerde verilen toplam 970 ödülün büyük bir kısmı erkeklere verilmiştir. Bu dönemde, erkekler 905 ödül kazanırken, kadınlara yalnızca 65 ödül tanınmıştır. 1901’den 2023’e kadar olan süreçte Nobel Barış Ödülü, toplamda 19 kadına, 92 erkeğe ve 30 kuruluşa verilmiştir. Ekonomi alanında ise kadınlar sadece 3 ödül ile 90 ödül alan erkeklerin oldukça gerisinde kalmıştır.
Ödüle İki Kez Layık Görülenler
Nobel Ödüllerine birden fazla kez layık görülen isimler de bulunmaktadır. Frederick Sanger, John Bardeen, Karl Barry Sharpless, Linus Pauling ve Marie Curie, tarihte iki kez Nobel Ödülü alan beş önemli şahsiyet olarak kaydedilmiştir. Farklı dallarda verilen Nobel Ödülleri, bazen birden fazla kişiye de verilmektedir. En fazla 3 kişinin kazanabildiği bu ödüllerde, tıp dalında verilen ödüllerin yüzde 65’i birden fazla kişiye takdim edilmiştir. Bu durum, tıp alanını tarihte en çok birden fazla kişiye verilen ödüllerin bulunduğu kategori haline getirmiştir.
Nobel Ödülleri Sahiplerinin Ortalama Yaşı 58
İstatistikler, Nobel Ödülleri’ni kazananların ortalama yaşının 58 olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak, 1901’den bu yana pek çok yaştan yüzlerce kişi bu prestijli ödüle layık görülmüştür. Ödüllerin tarihteki en genç kazananı, 2014 Nobel Barış Ödülü’nü alan Pakistanlı aktivist Malala Yousafzai’dir. Çocukların eğitim hakkını savunan Yousafzai, ödülü aldığı sırada yalnızca 17 yaşındaydı.
Ödülün en genç sahibi olan Malala’nın yanı sıra, Lawrence Bragg, 1915’te babası William Bragg ile birlikte X-ışınlarını kullanarak kristal yapıları analiz ettikleri çalışmaları dolayısıyla 25 yaşında Nobel Fizik Ödülü’ne layık görülmüştür. Ödüllerin en yaşlı sahibi ise 2019 yılında 97 yaşındayken Nobel Kimya Ödülü’nü kazanan John Goodenough’tur. Goodenough, ödülünü geliştirdiği lityum-iyon pilleri için almıştır.
Nobel Kazanan Ünlüler
Nobel ödülünü kazananlar arasında dünya çapında tanınmış bilim insanları ve edebiyatçılar yer almaktadır. Fizik dalında 1903 yılında Nobel Ödülü’nü kazanan ilk kadın olan Marie Curie, radyumu keşfetmiş ve 1911 yılında Nobel Kimya Ödülü’nü almıştır. Curie’nin radyasyonla ilgili buluşları, tıp alanında önemli gelişmelere kapı aralamıştır. Radyoterapi, kanser tedavisinde yaygın olarak kullanılmaya başlanmış ve radyum, tümör tedavisinde etkili bir araç haline gelmiştir. Curie’nin geliştirdiği taşınabilir röntgen cihazları, Birinci Dünya Savaşı sırasında cephedeki askerlerin tedavisinde kullanılmıştır.
Albert Einstein ise, görelilik teorisi, kuantum mekaniği ve fotoelektrik etki yasası gibi alanlardaki katkıları dolayısıyla 1921’de Nobel Fizik Ödülü’ne layık görülmüştür. Fransız yazar ve filozof Jean Paul Sartre, 1964 yılında Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmış, fakat politik görüşleri ve eserlerinin etkilenebileceği kaygısıyla bu ödülü geri çevirmiştir. Sartre, yaşamı boyunca kazandığı tüm resmi ödülleri reddetmiştir. Martin Luther King, 1964 yılında, Afro-Amerikan halkının sivil hakları için yürüttüğü şiddet içermeyen mücadele sebebiyle Nobel Barış Ödülü’nü kazanmıştır. Eski ABD Başkanı Barack Obama da uluslararası diplomasi ve halklar arası işbirliğini güçlendirmeye yönelik çabaları nedeniyle 2009 yılında Nobel Barış Ödülü’ne layık görülmüştür.
Ödül Kazanan Türkler
Nobel ödülünü bugüne kadar yalnızca iki Türk kazanmıştır. Yazar Orhan Pamuk, “Kırmızı Saçlı Kadın” eseriyle 2006 Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmıştır. Edebiyat dünyasına önemli katkılarda bulunan Pamuk’un eserleri, 100’den fazla ülkede yayımlanmış ve 60’dan fazla dile çevrilmiştir. DNA tamiri ve hücre döngüsü gibi alanlarda uzmanlaşan Türk bilim insanı Aziz Sancar ise, 2015 yılında DNA onarımı ile ilgili çalışmaları nedeniyle Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile birlikte kimya dalında Nobel Ödülü’ne layık görülmüştür.
