İznik’te Birinci Konsil’in İzleri: Roma Tiyatrosu ve Meryem İsa Freskleri
İmparator I. Konstantin’in çağrısıyla, Hristiyanlık tarihindeki önemli dönüm noktalarından biri olan Birinci Konsil, 325 yılında kiliseye bağlı tüm piskoposların katılımıyla İznik’te toplanmıştır. Bu tarihi şehirde gerçekleştirilen kazılar, antik Roma tiyatrosunun dini kullanım evresini aydınlatmayı hedeflemektedir. 1980’li yıllarda başlayan ve 2016’dan itibaren Dokuz Eylül Üniversitesi ekibiyle sürdürülen kazı ve restorasyon çalışmaları, büyük oranda tamamlanmış olup, tiyatronun ana yapılarının dışındaki alanlarda çalışmalar devam etmektedir.
Merkezi girişin doğusunda yer alan ve 2005 yılında keşfedilen “Meryem ve Çocuk İsa” freski, korunması amacıyla kapatılmıştı; ancak restore edilerek yeniden gün yüzüne çıkarıldı. Fresk, beyaz fon üzerinde süslü, kıymetli renkli taşlarla işlenmiş olarak, Meryem’in yüksek bir tahtta oturduğu ve kucağında İsa’yı taşıdığı biçimde tasvir edilmektedir. Freskin boyutları 1,42 metre yükseklik ve 78 santimetre genişliktedir.
“Anadolu’daki Tek Örnek”
Kazı başkanı ve Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Aygün Ekin Meriç, tiyatronun 111 yılında İmparator Trajan döneminde inşasına başlandığını ifade etmektedir. Trajan ile Bitinya valisi Plinius arasındaki yazışmalardan elde edilen bilgilerle, İznik Roma tiyatrosunun, 103 metre genişlikte ve 80 metre uzunlukta, tamamen tonoz mimarisiyle inşa edilmiş tek örnek olduğunu belirtmiştir. Yapı, özgün halinde 3 katlı ve 24 metre yüksekliğindedir; 10 bin kişilik bir kapasiteye sahiptir. Bu yapı, tonoz mimarisiyle inşa edilmesi nedeniyle görkemli bir estetiğe sahiptir.
Meriç, yapının 2. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar çok evreli bir kullanım özelliği gösterdiğini de vurgulayarak, tiyatronun özellikle 2. ve 3. yüzyıllarda gladyatör oyunları ve dönemin popüler oyunlarının sahnelendiği bir mekan olduğunu aktarmaktadır. 325 yılında İznik’te toplanan ekümenik konsilde Hristiyanlığın önemli kararlarının alındığını hatırlatan Meriç, tiyatronun 4. ila 6. yüzyıllarda dini bir kullanım evresine geçiş yaptığını ve bu döneme ait önemli veriler toplandığını belirtmektedir.
Meriç, “Tiyatro duvarlarındaki haç freskleri, girlandlar ve Hristiyanlık sembolleri bu dönemin izlerini taşımaktadır. 2005 yılında Bedri Yalman tarafından tespit edilen duvarlardaki Meryem İsa freski, korunamayacağı düşüncesiyle kapatılmıştı. Biz burayı açarak yeniden gün yüzüne çıkardık.” ifadelerini kullanmaktadır.
Freskin Önemi ve Tiyatro Ziyareti
Meriç, Katoliklerin ruhani lideri ve Vatikan Devlet Başkanı Papa Franciscus’un katılacağı 2025’teki Birinci Konsil’in 1700. yılı törenlerinde tiyatronun ziyaret edilebileceğini vurgulamaktadır. “Kucağında İsa ile tahtında oturan Meryem’in olduğu fresk, Hristiyanlık alemi için en eski örneklerden biri olarak büyük bir öneme sahiptir. Restorasyonunu tamamlayıp gerekli korumaları yaptık.” şeklinde eklemektedir.
Ziyaretçi Sayısı ve Tiyatroya İlgi
Tiyatronun yeniden ziyarete açılmasıyla birlikte İznik, kültürel ve turistik açıdan önemli bir cazibe merkezi haline gelmiştir. Meriç, “Açıldığından beri ziyaretçi sayısı 50 bini aştı. Buraya olan turist akışında bir hızlanma gözlemliyoruz.” şeklinde bilgi vermektedir. Tiyatronun ana yapılarının dışındaki alanlarda devam eden kazıların 1-2 yıl içerisinde tamamlanması beklenmektedir.
Meriç, “Kazılmamış alanları hızla tamamlayarak konservasyon ve restorasyona devam edeceğiz. Tiyatronun restorasyonunu ve konservasyonunu bitirdik. Anadolu’daki en gösterişli, sütunlu galerilerin restorasyonu da sürmektedir.” demektedir.
Meriç, döneme özgü seramikler, sikkeler ve bronz eserlerin kazı evinde ölçüldüğünü, fotoğraflandığını ve restaurasyon süreçlerine tabi tutulduğunu da belirtmektedir. Ayrıca, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Geleceğe Miras Projesi kapsamında çalışmalarının hızlandığını ve yaz tatilinde 25 kişilik bir ekiple çalıştıklarını ifade etmektedir.
